Skąd się wzięły pieśni wielkopostne?
Wielopostne śpiewy są w kontekście świąt Wielkiej Nocy tym, czym dla Bożego Narodzenia są pieśni adwentowe. W tych pierwszych się opłakuje i ubolewa, w tych drugich – oczekuje. Wielkopostne pieśni – poważne, pełne smutku i dramatu – są jednocześnie piękne i głębokie. Zobaczmy, jaka jest geneza muzycznego lamentowania w Wielkim Poście, które z tych lamentów są najpopularniejsze i posłuchajmy kilku przykładów nietypowych aranżacji znanych pieśni Wielkiego Postu.
Stabat Mater
Pierwsza pieśń pasyjna zabrzmiała pod krzyżem, na którym konał Zbawiciel. Nawet jeśli Maryja nie śpiewała, a płakała, to należy to uznać za pełen bólu śpiew, który w XIII wieku ubrał w słowa Jacopone da Todi. Tak powstał kultowy tekst Stabat Mater, do którego muzykę pisali najwięksi. W tym Haydn, Penderecki, Schubert, Szymanowski, Vivaldi.
Stała Matka boleściwa
obok krzyża ledwie żywa,
gdy na krzyżu wisiał Syn.
Mój Synu najdroższy, Synu jedyny,
czemu niewdzięczni zawiesili Cię
na drzewie krzyża?
Czemu przyjąłeś cierniową koronę?
Ty co uzdrawiałeś chorych…
a umarłym przywracałeś życie?
Początki
Początki śpiewów wielkopostnych sięgają zamierzchłych czasów wczesnochrześcijańskich.
Ma to ścisły związek z procesjami pokutnymi z udziałem papieża, podczas których wykonywano hymny i psalmy pokutne. Tematyka pasyjna była podejmowana przy tworzeniu na okres Wielkiego Postu antyfon, sekwencji i innych śpiewów.
Dalej na rozwój wielkopostnego lamentowania miały duży wpływ zakony żebracze z franciszkanami na czele, którzy mocno propagowali nabożeństwa godzinkowe oraz Drogi krzyżowej. Do tego należy dorzucić działalność bractw kościelnych, biczowników, oraz wpływ dramatów liturgicznych i misteriów pasyjnych, w których pieśni odgrywały istotną rolę.
Wrzucam perełkę. Psalm pokutny 51 w języku aramejskim.
Lament PL
Historia polskich pieśni pasyjnych i wielkopostnych zaczyna się gdzieś w XV wieku. Za najstarszą polską pieśń pasyjną zwykło się uważać Jezus Chrystus, Bog, Człowiek, mądrość Oćca z początków XV w. Pieśń jest anonimowa, ale użyty język sugeruje, że powstała na Mazowszu.
Najpopularniejsze
Wybrałem cztery najpopularniejsze moim i nie tylko moim zdaniem polskie pieśni wielkopostne. Napiszę o każdej z nich kilka słów i przytoczę jakieś tradycyjne, zacne wykonanie.
Krzyżu Święty nade wszystko
Średniowieczna pieśń pasyjna. Inspiracją dla jej powstania był łaciński hymn Sław języku, bój chwalebny. Autor polskiej wersji tekstu jest nieznany.
Ludu mój ludu
Łacińska wersja pieśni Ludu, Mój ludu, powstała już w VIII wieku. Tłumaczenie na polski i melodia powstały w renesansie, ale niestety nie wiemy kto za tym stoi.
Ciekawostka – w 2006 środowiska wrogie Kościołowi uznały, że tekst pieśni jest antysemicki i zażądały zaprzestania jej wykonywania. Jak widać i słychać, nikt się tym specjalnie nie przejął.
Ogrodzie oliwny
I ta niezwykle popularna pieśń pasyjna jest anonimowa. Powstała w XVII wieku. W legendarnym śpiewniku księdza Jana Siedleckiego jest aż 31 jej zwrotek. Dzisiaj podczas Triduum śpiewa się zwyczajowo trzy pierwsze.
Wisi na krzyżu
Powstała w XIX wieku. I tutaj nie wiadomo, kto ją popełnił. Śpiewnik Siedleckiego podaje dwa warianty muzyczne.
Zaskakujące aranżacje powyższych pieśni wielkopostnych
Dzisiaj wykonywanie wszelakich piosenek we wszelakich stylach kogokolwiek przestało dziwić. Jednak być może niektóre z poniższych aranżacji zaskoczą Was mimo wszystko?
Błogosławionego Triduum i równie błogosławionych świąt Zmartwychwstania Pańskiego!
