Widzę czy nie widzę – czyli o świadomości wzrokowej

Według O’Regan i Noë świadomość można odnieść do przytomności wzorkowej, która jest stopniowalna. Występuje przy tym także zjawisko, które można nazwać nieświadomością wzorkową. Oznacza to, że pomimo percepcyjnego rejestrowania pewnych obrazów, nie jesteśmy ich świadomi, ponieważ koncentrujemy się właśnie na innych dopływających do nas informacjach. Na przykład dostrzegam tylko czerwone Ferrari na drodze, a nie widzę przechodzącej przez ulicę sąsiadki.

To, co widzimy, składa się z wewnętrznych reprezentacji wzrokowych. Nie znaczy to, że posiadamy jakiś zespół „obrazków wewnętrznych”. Są to – i jest to główna teza prezentowanych autorów – schematy przeszukiwania otoczenia, umożliwiające uzyskanie odpowiednich informacji z otoczenia poprzez porównanie nowych obrazów z już z nam uprzednio znanymi. Obserwator nie odtwarza świata z pamięci wzrokowej, a raczej porównuje postrzegane jego elementy z tymi zapamiętanymi. Świat zewnętrzny należy przy tym rozumieć jako dostępną natychmiastowemu przeszukaniu „pamięć zewnętrzną”, która jest w znacznym stopniu wydajniejsza niż pamięć tradycyjnie rozumiana.

Czym jest świadomość i jak to działa?

Można wyróżnić dwa rodzaje świadomości wzrokowej:

1. świadomość wzrokową przejściową (transitive) – czyli zwrócenie uwagi na coś,
2. świadomość wzrokową ogólną (in general).

Najczęściej nie potrafimy ująć na raz wszystkich cech przedmiotu i – po prostu – raz koncentrujemy się na kolorze, a innym razem na kształcie. Mamy jednak poczucie jednoczesnej obecności wszystkich tych cech przedmiotu (czerwonego Ferrari). Dzieje się to za sprawą wiedzy o możliwości eksplorowania środowiska w celu uzyskania pożądanej wiedzy, co dokonuje się poprzez ruch gałek ocznych oraz przemieszczanie się w przestrzeni. Z kolei ogólna świadomość wzrokowa to zdolność wyższego poziomu. Polega ona na gotowości zobaczenia czegokolwiek. Widzenie jest niemożliwe na przykład podczas snu.

Czy świadomość istnieje?

Inny badacz, D. J. Chalmers, odróżnia przytomność (awarness) od świadomości (consiuosness). Według tego autora przytomność to stan, w którym możemy posłużyć się dostępnymi informacjami w celu kształtowania naszego zachowania lub aktów komunikacji. Świadomość to stan jakościowy, w którym nie jest konieczne powiązanie z zachowaniem.

Z kolei N. Block dzieli świadomość na operacyjną (access-consciousness) oraz doznaniową (phenomenal). To, co jest świadome doznaniowo, można wykorzystać do kierowania zachowaniem albo komunikacją. To, co jest operacyjne, jest doświadczeniem.

Świadomość – czym jest i gdzie znajduje się w mózgu?

Między stanami świadomości a stanami neuronalnymi niekoniecznie zachodzi odpowiedniość jeden do jednego. Pośród wielu stanów mózgu, tylko niektóre posiadają cechę doznaniowej świadomości. Świadomości nie uzyskują wszystkie informacyjne stany mózgu. Chodzi raczej o zintegrowane funkcjonowanie całego organizmu.

Badania ośrodkowego układu nerwowego nie da się zredukować do badań fizyczno-chemicznych. Systemy biologiczne nie podlegają bowiem ścisłym prawom fizycznym i faktycznie mało jest w biologii „reguł”, od których nie byłoby niespodziewanych wyjątków.