Split brain, czyli co się dzieje po przecięciu mózgu na pół?

Filozofia umysłu uprawiana w kluczu filozofii nauki, przyczyniła się wydatnie do postępów w badaniach zagadnienia świadomości. Już Leibniz rozróżniał pomiędzy przejściowymi stanami percepcyjnymi a bardziej trwałymi stanami wyostrzonej świadomości, które nazywał apercepcją. Percepcja jest dostępna wszystkim bytom ożywionym, natomiast apercepcja przysługuje wyłącznie ludziom.

Na przykład naukowcy rozróżniają świadomość dostępu (access) oraz świadomość fenomenalną stwierdzając, że nauka zajmuje się, co prawda, tym pierwszym rodzajem świadomości, ale nigdy tym drugim. W dalszym ciągu rozróżniają jeszcze świadomość monitorującą oraz samoświadomość.

Samoświadomość moja i innych

Wydaje się, że nauka zajmuje się głównie świadomością percepcyjną, a prawdziwa zagadka kryje się dopiero za świadomością fenomenalną. Świadomość fenomenalna, czyli doświadczeniowa – inaczej samoświadomość – to posiadanie jakiegoś pojęcia swojego ja oraz umiejętność używania tego pojęcia w odniesieniu do siebie.

Istnieją dwa ważne wymiary doświadczenia świadomego. Pierwszy odnosi się do tego, jak ja doświadczam świadomie jakiś przedmiot. Nie chodzi tylko o cechę jakiegoś przedmiotu ujmowaną świadomie, ale o to, jak ja jej osobiście doświadczam – jak to jest dla mnie doświadczać czerwoności róży. Wymiar ten możemy nazwać subiektywnością doświadczenia świadomego. Drugim wymiarem takiego doświadczenia jest jego charakter jakościowy. Pierwszy wymiar opisuje pytanie „jak” to się mnie przedstawia w świadomości, a drugi odpowiada na pytanie, „co” mi się przedstawia. Świadome doświadczenie nie jest tylko doświadczeniem we mnie, ale i dla mnie.

Dwa rodzaje świadomości

W badaniach nad świadomością często nawiązuje się do pacjentów z tzw. podzielonym mózgiem (split brain). Podzielonym lub rozszczepionym mózgiem nazywamy szczególny stan neurologiczny rozdzielenia prawej i lewej półkuli mózgowej wskutek uszkodzenia lub przecięcia spoidła wielkiego – składającego się z ok. 200 000 000 włókien nerwowych, które jest łącznikiem obu półkul. Przecięcia tego dokonuje się w skrajnych przypadkach ratowania przed śmiertelnymi atakami padaczki. Zabieg ten stosuje się bardzo rzadko.

Okazuje się, że nawet w takich przypadkach można mówić o zachowaniu jedności świadomości. Odmienne zjawiska, jakie występują u takich osób, można wytłumaczyć szybkim przełączaniem się świadomości pomiędzy podzielonymi półkulami w taki sposób, że pacjent z podzielonym mózgiem nigdy nie doświadcza jednocześnie dwóch świadomości fenomenalnych. I choć prowadzi się wiele ciekawych badań, które ukazują brak połączenia pomiędzy półkulami mózgu, to w codziennym życiu osoby te zachowują w pełni jedność pola świadomości.

Niektórzy uważają, iż jedynym sprawdzianem posiadania samoświadomości jest doświadczenie introspekcji. Innymi słowy osoba jest świadoma czegoś wtedy, gdy potrafi ten fakt zakomunikować, a jeszcze lepiej szczegółowo opisać, rozpoczynając od wewnętrznego dialogu wobec siebie samej, a kończąc na przedstawieniu tego opisu innym osobom.