Nauka i mistycyzm spotykają się w próbach uchwycenia ludzkiego „ja”
Mózg oraz życie umysłowe człowieka rozwijają się równolegle do „ja” biologicznego. Bez uwzględnienia umysłowego obrazu siebie nie sposób zrozumieć jednakże w pełni fenomenu „ja”, które nie jest ani rzeczą, ani procesem.
Gdy przyglądamy się naturze świadomości człowieka, możemy stwierdzić, że ja biologiczne jest chyba najbardziej zbadane. Nasz organizm doskonale odróżnia siebie od innego organizmu. Broni się przeciw inwazjom z zewnątrz za pomocą odpowiednich przeciwciał. Ta reakcja immunologiczna jest szczególnie ważna w przypadku zagrożeń w skali mikro.
Odróżnianie przez organizm własnych komórek od obcych opiera się na mechanizmach wewnątrzkomórkowych. Wiadomo powszechnie, że nie każdy typ krwi można użyć do transfuzji. Błąd może być śmiertelny. Jeszcze bardziej mechanizmy te ujawniają się w przypadku prób przeszczepu organów wewnętrznych (np. nerki). Niektóre części ciała (np. skóra) są przyjmowane tylko od bliźniaka.
Biologiczne odróżnienie ja od nie-ja jest w tym kontekście dość oczywiste i opiera się na zapisie genetycznym oraz na własnej historii immunologicznej. W wielu przypadkach udaje się jednak pewne części organizmu „wymienić”. Granice tego ja biologicznego nie są ściśle nieprzekraczalne. Immunologiczne ja można by określić jako całość możliwych odpowiedzi immunologicznych organizmu na zewnętrzne zagrożenia. Jest to czynnik bardziej formalny niż materialny, ponieważ materiał organizmu wciąż się wymienia.
Mózg oraz życie umysłowe człowieka rozwijają się równolegle do ja biologicznego. Podobnie jak inne części organizmu, mózg także rozwija się na podstawie określonego zapisu genetycznego. Przypadkowość obecna w kształtowaniu się tkanek nie przekłada się na zmiany fenotypowe w przypadku nerek, ma jednak znaczenie w przypadku mózgu.
100 miliardów neuronów oraz ich tryliony możliwych połączeń nie są ściśle zdeterminowane genetycznie. Bliźniaki mają odmienne struktury neuronalne tak samo jak odmienne linie papilarne. W tym drugim przypadku nie jest to rzecz widoczna, ale w przypadku mózgu przekłada się na różnice funkcjonalne całego organizmu. Mózg podlega ciągłym zmianom, a jednak mamy nieodparte wrażanie ciągłości istnienia naszego ja.
Istnieją dwa główne podejścia do kształtowania się osobowości człowieka. Determinizm biologiczny (środowiskowy) twierdzi, że człowiek jest kształtowany przez interakcje ze swoim otoczeniem; natomiast determinizm genetyczny propaguje twierdzenie, że osobowość człowieka jest czystym wynikiem realizacji programu genetycznego. Zdrowy rozsądek każe połączyć oba podejścia. Bardziej konkretnie można by mówić o kształtowaniu się obrazu ja u człowieka. Jest on kształtowany zarówno społecznie, jak i biologicznie, ale też przez wiele innych czynników związanych z naszym świadomym życiem. Można na przykład wybrać środowisko życiowe, przeprowadzając się do innego kraju.
Nauka i mistycyzm spotykają się w próbach uchwycenia ludzkiego ja, ponieważ determinizm odnosi się tylko do natury procesu, ale już nie do jego dalekowzrocznego efektu. Determinizm naukowy argumentuje przeciw istnieniu wolnej woli tylko wtedy, gdy staje się nienaukowym fatalizmem. Współczesna fizyka uczy nas, że przypadkowość jest podstawową cechą natury i że wszelkie prawa typu mechanistycznego są tylko na nią arbitralnie nałożone.
Co neurony mają wspólnego z ja człowieka? Stanowią jakąś część dziedzictwa genetycznego, wypadkową przypadkowych procesów, zapis osobistej historii. Bez uwzględnienia umysłowego obrazu siebie nie sposób zrozumieć jednakże w pełni fenomenu ja, które nie jest ani rzeczą, ani procesem. Układ nerwowy jest inicjującym kapitałem, ale dalsza część ma charakter procesu dowolnego. Ostatecznie istnienie wolnej woli nie podważa żadnego prawa naukowego.
